ژانویه 26, 2021

پژوهش – بررسی تاریخی فقه و فقهای امامیه از قرن اول تا دوازدهم ۹۴- …

۲٫۳٫مقالات
۱-پیشنهادی در ادوار تحولات فقه امامیه
نویسندۀ مقاله حبیب الله عظیمی‌است، مقاله در فصلنامۀ الهیات و معارف اسلامی(مطالعات اسلامی)، شمارۀ ۵۷، صص۱۲۵-۱۵۶، سال ۱۳۸۱به چاپ رسیده است.
نگارنده در این نوشتار پس از بیان مهمترین طبقه بندی های ادوار فقه امامیه و نقد آنها، طبقه بندی جدیدی را در این باره پیشنهاد می‌دهد که به نظر وی تأکید اصلی بر روی تحولات نوپای هر دوره است و همۀ دوره ها را با جامعیت کامل در بر می‌گیرد.
۲- تحولات فقه شیعه در تعامل با روند نوسازی در ایران بعد از انقلاب
نویسندۀ مقاله یحیی فوزی، در فصلنامۀ الهیات و معارف اسلامی(مطالعات اسلامی)، شمارۀ ۶۴، صص۹۱-۱۲۲، تابستان ۱۳۸۳به چاپ رسیده است.
در این مقاله تلاش گردیده است تا به این سؤالات پاسخ داده می‌شود که: به قدرت رسیدن اسلام شیعی در ایران چه تأثیری بر فقه سیاسی شیعه برجای گذارده است؟و این تأثیرگذاری در چه حوزه‌هایی اتفاق افتاده است؟که در پاسخ به این سئوالات با روشی تاریخی تحلیلی، ضمن اشاره به ابعاد تعامل فقهاء شیعی در عرصه‌های مختلف سیاسی، اجتماعی و اقتصادی بعد از انقلاب و بررسی چالشهای فقهی مهم فراروی آنها در حوزه‌های مختلف، تأثیر و پیامدهای این چالشها بر فقه سیاسی شیعه مورد بحث قرار گرفته است.
۱-۵- اهداف تحقیق
۱-۵-۱- اهداف کلی:
هدف از رسالۀ حاضر بررسی تاریخ فقه و فقهای شیعه از قرن اول تا دوازدهم هجری( از ابن بابویه تا وحید بهبهانی) است، لذا سعی می‌شود تحولات و تطورات فقه شیعه بررسی شده تا نقش فقها در این روند تفکری و جایگاه و منزلت آنان در میان جامعه نشان داده شود.
۱-۵-۲-اهداف کاربردی:
منبعی جامع جهت استفاده دانشجویان فقه و مبانی حقوق و طلاب حوزه ها.
۱-۶- فرضیه ها و سؤالهای تحقیق
۱-۶-۱- فرضیهها
۱- ادوار طلایی این سدۀ تاریخی در فقه شیعه عبارتند از: دورۀ اول مربوط به عصر نبوت و ائمه اطهار (ع) است. دورۀ دوم: عصر محدثان و راویان، دورۀ سوم: عصر آغازین اجتهاد، دورۀ چهارم: عصر رشد و کمال اجتهادی، دورۀ پنجم: عصر تقلید و دورۀ ششم: عصر نهضت و دورۀ هفتم: عصر پیدایش اخباریان و دوران رکود و خمود اجتهادی می‌باشد .
۲- در طی این ادوار طلایی فقهای برجسته ای چون ابن بابویه، شیخ مفید و سید مرتضی علم الهدی، شیخ طوسی، فاضل مقداد و … می‌درخشیدند که آثار و کتب ارزشمند به یادگار گذاشتند و در مکتب فقه شیعه شاگردان نامداری پرورش دادند.
۳- مکتب هایی که در این سده تاریخی به وجود آمده اند شامل مکتب هایی چون: مکتب شیخ الطائفه، شیخ طوسی و دورۀ بعد از آن که شامل نقد این مکتبها بود و نیز مکتب هایی چون محقق، علامه حلی و شهید اول. در دورۀ صفوی نیز تحولاتی در به وجود آمدن مکتب های فقهی شیعه پدید آمد که شامل مکتب محقق کرکی، مکتب مقدس اردبیلی، مکتب فاضل مقدادی و مکتب اخباریان و …
۱-۶-۲- سؤال های تحقیق
۱-ادوار فقهی این سدۀ تاریخی (از قرن اول تا دوازدهم) در فقه شیعه به چه عنوانی نامگذاری شده اند؟
۲- فقهای برجسته و نامدار این سدۀ تاریخی (از قرن اول تا دوازدهم) در فقه شیعه چه کسانی هستند؟
۳- در این سدۀ تاریخی چه مکتب هایی در فقه شیعه به وجود آمد؟
۱-۷- روش تحقیق
این تحقیق به به روش توصیفی-تحلیلی انام گرفته است. در استفاده از منابع سعی شده است که آثار فقهای این سدۀ تاریخی(قرن اول تا دوازدهم) به عنوان منابع درجۀ اول مد نظر باشند و در عین حال از منابع درجۀ دوم که به شرح آراء فقهاء می‌پردازند، نیز استفاده شده است.
۱-۸- مفاهیم
از آنجایی که بررسی‌های ژرف در این موضوع نیازمند بهره‌گیری از برخی از واژه ها و «مفاهیم» است ؛ از این رو، گام نخست آن است که این واژه ها در حد امکان بازکاوی و تعریف شود. برخی از این واژه هایی که در این رساله به کار رفته، عبارتند از:
۱-۸-۱- فقه
تعریف لغوی فقه
فقه، واژه ای عربی است و برای درک مفهوم لغوی آن، باید به سراغ لغت شناسان عرب رفت. نزد لغت شناسان عرب، این واژه دارای چندین معنای مختلف و متفاوت می‌باشد. ما از بین انبوه معانی بیان شده به چند معنای عمده و اساسی اشاره می‌کنیم: اولین و گسترده‌ترین معنای فقه، همانا «فهم» است که بیشتر لغت شناسان نیز این معنا را برای فقه بیان کرده اند.[۲] در استعمالات قرآنی فقه می‌فرمایند: فقه بکسر اول به معنای فهمیدن است.[۳]«قالُوا یا شُعَیْبُ ما نَفْقَهُ کَثِیراً مِمَّا تَقُولُ …»[۴] و «لَهُمْ قُلُوبٌ لا یَفْقَهُونَ بِها»[۵] دومین معنای فقه «علم و آگاهی» است.
البته باید توجه کرد که این دو معنا ، دو مفهوم مطلق هستند؛ یعنی بیان نمی‌کنند کدام فهم یا علم و آگاهی لذا به هر فهم و هر علم و آگاهی فقه گفته می‌شود و با ابزار و وسیله رسیدن به این علم و آگاهی و یا سطح اتقان و … آن توجه نداریم. بر همین اساس از این دو معنا به «مطلق فهم» و«مطلق علم و آگاهی» تعبیر می‌کنند. در این صورت، فقه دارای دو مفهوم مطلق و بی محدودیت می‌باشد ؛ یکی مطلق فهم و دیگری مطلق علم و آگاهی . معنا ی دوم یعنی فقه به معنای «علم و آگاهی» را نیز بیشتر لغت شناسان بیان کرده اند.
در سومین معنا، فقه به مفهوم « فهم همراه با تامل و دقت» می‌باشد . طبق این تعبیر فقه به معنای آگاهی به مفاد و مفهوم و مقتضای کلام است که با تامل در متن و کلام به دست می‌اید. بالاخره چهارمین معنای بیان شده برای فقه همانا عبارت است از: «فطانت و تیز فهمی».[۶]
۱-۸-۲- مفهوم اصطلاحی فقه
فقها همانند لغوی ها برای واژه فقه چندین معنای متفاوت اصطلاحی بیان کرده اند. از بین معانی ارائه شده، به چند معنا اشاره می‌کنیم:در اولین معنا، فقه به «شناخت معارف دینی» و «علم و فهم دین اسلام» معنا شده است. در این معنا ، معارف دینی یا فهم دین اسلام، مفهومی‌بسیار کلی است که هر یک از فقها برای آن، معنایی ارائه کرده اند: برخی، معارف دین را به « عقاید، مقررات و احکام » تفسیر و معنا می‌کنند. طبق این معنا، فقه یعنی شناخت عقاید و احکام و مقررات که خود مقررات هم اعم از مقررات اخلاقی و اجتماعی و … می‌باشد.
در برابر، برخی دیگر، دایره مفهومی‌معارف دینی یا فهم دین را به بخشی خاص به نام حلال و حرام یا احکام و یا فروع دین محدود می‌کنند؛ لذا طبق این معنا، فقه به معنای «شناخت احکام» است.[۷]این تعاریف و معانی، از جهت دیگر نیز دچار اطلاق است سطح علم به دین و یا احکام را مطلق رها نموده اند و اعم از علم اجتهادی و تقلیدی است. بر این اساس نیز برای فقه دو تعریف دیگر می‌توان ارائه کرد: فقه، به معنای آشنایی به احکام است؛ اعم از این که از طریق استنباط و اجتهاد به دست آمده باشد یا از طریق تلاش فکری . طبق این معنا، به کسی که احکام دین را از رساله عملیه فراگرفته و حفظ کرده باشد فقیه گفته می‌شود.
اما بر اساس حیطه علم و دانش، نظر دیگری وجود دارد که فقه را به معنای دانشی اجتهادی در نظر می‌گیرند که بر اساس آن، فقیه با مراجعه به ادله و منابع تفصیلی ، احکام دین را استخراج می‌کند. بر پایه همین تعریف، بسیاری از فقها فقه را این گونه تعریف می‌کنند
۱-۸-۳- شیعه:
«شیعه» در لغت به معنی «تابع و پیرو» است.[۸] و در اصطلاح به آن دسته از مسلمانان گفته می‌شود که به خلافت و امامت بلافصل علی (علیه السلام) معتقدند و بر این باورند که امام و جانشین پیامبر(ص) از طریق نص شرعی تعیین می‌شوند و امامت حضرت علی(علیه السلام)و دیگر امامان شیعه نیز از طریق نص شرعی ثابت شده است.
اطلاق واژۀ شیعه بر پیروان و دوستان امام علی(ع) نخست از طرف پیامبر اسلام (ص) صورت گرفته است؛ یعنی حقیقت تشیع به زمان حیات پیامبر (ص) منتهی می‌گردد و در زمان آن حضرت پی‌ریزی شده و تاریخ آن با تاریخ اسلام یکسان است و روایات متواتری از طریق فریقین بر این امر دلالت دارند، از جمله بسیاری از محدثان اهل‎سنت در تفسیر آیه «إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ أُولئِکَ هُمْ خَیْرُ الْبَرِیَّه»[۹] اتفاق نظر دارند که این آیه در حق علی(ع) و پیروان او نازل شده است.
فصل دوم
بررسی ادوار فقه و آثار فقهی امامیه از قرن اول تا دوازدهم
۲-۱-ادوار تدوین فقه امامیه و تقسیمات آن
منابع مختلفی که در بررسی سیر تاریخی فقه امامیه نگاشته شده، هر کدام جریان فقه شیعه را به ادوار مختلفی تقسیم کرده و هر یک از این تقسیم بندی ها با معیارهای خاصی انجام گرفته است.

برای دانلود متن کامل پایان نامه به سایت azarim.ir مراجعه نمایید.