ژانویه 24, 2021

دسترسی به منابع مقالات : بررسی تاریخی فقه و فقهای امامیه از قرن اول تا دوازدهم ۹۴- قسمت …

فاضل مقداد، در علم کلام، فقه، اصول،‌ معانی و بیان، قرآن، حدیث و منطق دست داشت و دارای تألیفاتی است که نزد دانشمندان شیعه و سنی شهرتی فراوان دارند. او را «سیوری»، «اسدی» و شاگرد شهید اول می‌نامند.
وی به اعتبار محل تولدش به «سیوری»، مشهور است. سُیُور قریه‌ای در نزدیکی شهر حله عراق است. از آنجا که سیور از توابع حله است، او به حلی هم منتسب شده است. خاندان مقداد از دانشمندان عرب نجف اشرف هستند، که نسب آنها به قبیلۀ بنی اسد می‌رسد. اهالی بنی اسد، که شیعه بودند، نزدیک رود فرات عراق زندگی میکردند.[۱۴۲]
فاضل مقداد تحصیلات مقدماتی علوم اسلامی‌را در شهرهای حله و بغداد به پایان رساند و برای ادامۀ تحصیل، به نجف اشرف رفت و تحصیلات عالی فقه و اصول و کلام را در آن حوزه دنبال نمود. وی از دانش و معارف فقیهان و دانشمندان بزرگ آن دیار مقدس، بهره‌های فراوان برد. فاضل مقداد با کوشش فراوان در راه تحقیق، پژوهش و طی مراحل اعلای دانش و فضل، جامع علوم عقلی و نقلی شد و به درجۀ عالی اجتهاد رسید و متصدی مقام مرجعیت تقلید گشت.
فاضل مقداد در سایه نبوغ و علوم سرشار خود، کتاب‌های فراوانی را به رشتۀ تحریر درآورد که از زمان خویش تا کنون، جزو ذخیره‌های علمی‌جهان اسلام به شمار می‌روند. وی پژوهشگری ژرف اندیش، نویسنده، ادیب، نظریه‌پرداز، نوآوری دارای ذوق لطیف و ذهنی تیزبین بود. از این رو، تألیفهای وی در نهایت نیکویی بیان، اتقان و استحکام معنا می‌باشد. او در تألیفات خود، از آخرین دستاوردهای تحقیقاتی و پژوهش خود که شامل روشهای نوین علمی، بویژه در رشته‌های فقه و تفسیر می‌باشد، استفاده کرده است. آثار ارزشمند او جزو منابع معتبر و مهم فقهی، قرآنی، ادبی و روایی است و مورد استفادۀ عالمان و فقیهان است.[۱۴۳]
علامه مجلسی، دو کتاب کنز العرفان فی فقه القرآن و ارشاد الطالبین الی نهج المسترشدین فاضل مقداد را، از جمله منابع خود در تألیف و تدوین بحار الانوار، شمرده و آنها را از کتابهای کلامی‌بسیار نافع، بویژه در بحث امامت می‌داند. شیخ حر عاملی نیز کتاب ارشاد الطالبین را به عنوان یکی از منابع مورد استفادۀ خود در تألیف کتاب اثبات الهداه معرفی کرده است.
نویسندۀ‌ روضات الجنات در مورد کتاب اللوامع الالهیه فاضل مقداد، می‌گوید که این کتاب از بهترین کتابهایی است که در فن کلام، با حفط نظم ظاهری و استحکام باطنی، نوشته شده است. کتاب التنقیح الرائع وی نیز از متین‌ترین کتابهای فقه استدلالی است و دارای بیان شیوا و مشتمل بر اطلاعات مفید و ارزنده است.
۵-۱-۱-۱- بررسی آثار فاضل مقداد
۱- النافغ یوم الحشر: که شرح «باب حادی عشر» علامه حلی (م ۷۲۶ هـ.ق) است. شرح‌های بسیار بر باب حادی عشر علامه حلی نوشته شده است که از میان آنها، شرح فاضل مقداد، بیش از دیگر شرحها، مورد توجه اهل علم و تدریس در حوزه‌های علمیه قرار گرفته و بارها چاپ شده است. از این شرح،‌ترجمه‌های متعددی به فارسی صورت گرفته که معروفترین آنها، «الجامع فی ترجمه النافع» است که توسط محمد علی حسینی شهرستانی (م ۱۳۴۴هـ.ش) نوشته شده است.
دیگر آثار وی عبارتند از: اللوامع الالهیه، نضد القواعد الفقهیه، المسائل المقدادیه، ارشاد الطالبین که شرح نهج المسترشدین نوشتۀ علامه حلی در علم کلام است و کنز العرفان فی فقه القرآن که در فقه می‌باشد.
۵-۱-۲- احمد بن فهد الحلی(۸۴۱-۷۵۷ه.ق)
جمال‌الدین احمد بن شمس‌الدین محمد بن فهد اسدی حلی فقیه و عالم و عارف بزرگ نیمۀ دوم قرن هشتم و اول قرن نهم هجری است که بین معقول و منقول جمع کرده و در اخلاق و عرفان نیز معروف است.
احمد بن فهد از فاضل مقداد و علی بن خازن حائری و ابن متوّج بحرانی که از شاگردان شهید اول و فخرالدین هستند، به صورت قرائت و اجاز ه روایت می‌کند. وی کتاب عده الداعی و نجاح الساعی را در مسائل اخلاقی و عرفان تألیف کرده است.
دربارۀ تاریخ تولد و سن او اختلاف نظر وجود دارد، بعضی سن او را ۵۸ سال می‌دانند و بعضی مانند علامه بحرالعلوم ۸۴ سال علامه بحرالعلوم در فوائد الرجالیه نگاشته است که احمد بن فهد در سال ۷۵۷ه.ق متولد شده و در سال ۸۴۱ ه.ق فوت کرده است. بنابراین عمر او ۸۴ سال خواهد بود. قبر مطهر آن مرحوم در کربلا واقع شده است. علامه محمد باقر خوانساری شرح حال او را به طور کامل در روضات الجنات آورده است.[۱۴۴]
ابن فهد حلی در سال ۷۵۷ه.ق شهر حله به دنیا آمد. حله در آن روزگار مرکز علمی‌شیعه بود و از عصر محمد بن ادریس مورد توجه فقها قرار گرفته بود و فقهای برجسته ای از شهر حله به کمال رسیده بودند؛ نظیر: محمد بن ادریس حلی، محقق حلی، علامه حلی، سید بن طاووس حلی، تقی الدین حلی، فاضل مقداد سیوری حلی، احمد بن فهد حلی و فخرالدین حلی.
ابن فهد پس از مدتی به کربلا سفر کرد و حوزۀ درسی خود را در آن شهر گسترش داد و در سال ۸۴۱ه.ق در آن شهر به سرای باقی شتافت.
۵-۱-۲-۱- آثار احمد ابن فهد حلی
وی از تربیت یافتگان مکتب فقهی شهید اول و از اکابر فقها و علمای امامیه در قرن نهم هجری است کـه در فـقـه و سـیـر و سلوک و زهد و تقوی و عبادت مقام والایی دارد و جامع کمالات ظـاهـری و بـاطـنـی و علم و عمل و حاوی معارف عقلی و نقلی بوده است و بهترین معرف مـقـامـات بـاطـنی او، آثار و تألیفات باقی مانده از اوست که حکایت از مقامات باطنی و معنوی او دارد که برخی از آنها به ترتیب زیر است:
۱٫المقتصرابن فهد حلی دو شرح بر مختصرالنافع نوشته است، یکی بسیار مختصر است به نام المقتصر که در یک جلد به چاپ رسیده است.
ابن فهد صاحب ریاض است و دو شرح بر مختصرالنافع نوشته است، یکی به نام ریاض المسائل که به شرح کبیر معروف است و دیگری شرح صغیر که این کتاب نیز در سه جلد به چاپ رسیده است.

  1. الموجز:سید محمد عاملی در مفتاح الکرامه از کتاب الموجز نقل می‌کند و به آن توجه بسیاری کرده است.

۳٫المهذب البارع: این کتاب دورۀ کامل شرح مختصرالنافع است که مؤلف ابتدا در اول کتاب چهار مقدمه ذکر می‌کند و سپس به ذکر اقوال، منابع و حجت هر دلیل می‌پردازد و نظر مخالف در هر قضیه را بیان می‌کند؛ اگر چه قول آن فرد متروک شده باشد. نظام عجیبی در این کتاب وجود دارد، مثلاً او نوعاً مرسلات را معتبر نمی‌داند مگر زمانی که منجبر به عمل اصحاب باشد؛ مثلاً در بحث «کرّ» به مرسلۀ ابن اب عمیر در مقدار «کرّ» عمل می‌کند، آنگاه می‌گوید که ارسال آن ضرر ندارد، چون اولاً ابن عمیر آن را نقل کرده و مرسلاات او اگر منجبر به عمل اصحاب باشد، حجت است.[۱۴۵]
دیگر اینکه به روایت موثق عمل نمی‌کند؛ مانند استادش شهید اول محمد بن مکی که در کتاب غایه المراد بارها روایات عامی‌را رد می‌کند. و همچنین مانند استاد دیگرش فخرالدین که به روایت موثق عمل نمی‌کند.
نکتۀ دیگر اینکه در کتاب المهذب البارع از قاعدۀ اجماع خبری نیست. بدین سان وی قاعدۀ اجماع را به عنوان توثیق راویان قبول ندارد، همانطور که مرسلات آنها را نیز معتبر نمی‌داند.[۱۴۶]
۵-۱-۲-۲- شاگردان ابن فهد حلی
او شاگردان متعددی را در مکتب تربیتی خویش پرورش داده است که در زیر به نام تعدادی از آنها اشاره می‌کنیم:
– شیخ علی بن هلال جزائری.
– شـیـخ بزرگوار فقیه نامی‌عز الدین حسن بن احمد بن یوسف، معروف به ابن العشره الکروانی العاملی.
– شیخ علی بن عبدالعالی کرکی.
– شیخ عبدالسمیع بن فیاض اسدی حلی صاحب کتاب تحفه الطالبین فی اصول الدین.
– سید محمد بن فلا ح موسوی از نیاکان سید خلف.
– شیخ ابوالقاسم علی بن جمال الدین محمد بن طی عاملی مؤلف کتاب مسائل ابن طی (م ۸۵۵ ه ق) و جز این افراد شاگردان دیگری نیز داشته است که نام آنها در کتابهای تراجم و رجال، تفصیلاً آمده است.
۵-۱-۳- شیخ علی بن هلال جزایری
شیخ علی بن هلال جزائری، زاهد و متقی و جامع المعقول و المنقول بوده است. وی استاد روایت ابن فهد حلی است و بعید نیست که استاد فقه او نیز او باشد و در عصرخودش شیخ الاسلام و رئیس شیعه بوده است، محقق کرکی نیز از شاگردان او می‌باشد که او را به اوصاف فقاهت و شیخ الاسلامی‌ستوده است و ابن ابی جمهور احسائی نیز فقه را نزد او فرا گرفته است.
در مورد محل تولد او یعنی جزائر نیز باید بگوییم که جزائر، هم نام ناحیه ای در کنار رود شوشتر که درنزدیکی بصره میباشد و هم نام کشوری است که مرکز آن “الجزیره”است و بعد از قاهره و اسکندریه، بزرگترین و آبادترین بلاد اسلامی‌در آفریقا می‌باشد و علما و فقهای متعددی از هر دو محل برخاسته اند که شخصیت مورد توجه ما یعنی شیخ علی بن هلال یا به تعبیر کامل تر، علی بن محمد بن هلال در جزائر (ناحیه ای در کنار رود شوشتر) به دنیا آمده است و علما دیگر نیز مانند سید نعمت اللّه جزائری نیز از آنجا برخاسته اند.[۱۴۷]
او یکی از بزرگان فقهای امامیه در قرن دهم هجری می‌باشد که در معارف معقول ومنقول یکتای عصر خویش بوده و در روزگار خویش ریاست مذهبی و فقهی شیعه به او منتهی گردیده است و از معروف ترین مشایخ روایتی فقها و بزرگان دین می‌باشد که نام او درسلسله اجازات اغلب بزرگان فقاهت و روایت دیده می‌شود، فقیه ناموری مانند محقق کرکی (م ۹۴۰ ه.ق) و ابن ابی جمهور احسائی و جمعی از اکابر و بزرگانی از مکتب فقهی او برخاسته اند.
محقق کرکی در سال ( ۹۰۹ه.ق) او را به عنوان «شیخ الاسلامی» و فقیه مکتب اهل بیت بودن می‌ستاید و ابن ابی جمهور نیز که فقه، اصول، منطق و بویژه تهذیب القواعد و نیز قسمتی از مختلف علامه را از وی فرا گرفته است و معترف است که با کثرت اساتید و مشایخ خویش، تنها به پاس عظمت استادش یعنی ابن هلال، تنها به ذکر نام وی کفایت می‌کند و از دیگر اساتید خویش به احترام و عظمت نام او، یاد نمی‌کند. وی از علمای معاصر حکومت شاه اسماعیل اول، سرسلسلۀ سلاطین صفویه میباشد.
۵-۱-۴- محقق کرکی(۹۴۰ه.ق)
شیخ نورالدین ابوالحسن علی بن حسین بن عبدالعالی کرکی، معروف به محقق کرکی یا محقق ثانی است. مرجعیت شیعۀ امامیه را در عصر خویش در اختیار داشت.
محقق کرکی در قریۀ کرک نوح از توابع بعلبک لبنان به دنیا آمد و به محقق ثانی مشهور است.

برای دانلود متن کامل پایان نامه به سایت  ۴۰y.ir  مراجعه نمایید.