مقاله – 
بررسی تاریخی فقه و فقهای امامیه از قرن اول تا دوازدهم ۹۴- قسمت ۲

مقاله – بررسی تاریخی فقه و فقهای امامیه از قرن اول تا دوازدهم ۹۴- قسمت ۲

با گذری بر پیشینۀ تاریخی و تشریح ابعاد دین اسلام بخصوص در مذهب تشیع، این نکته به دست میآیدکه با توجه به رحلت پیامبر و جانشینی خاندان عصمت (از زمان امامت حضرت علی (ع) تا شروع غیبت امام زمان (عج)) امور تبلیغ دین و تشریح احکام و قوائد دینی بر عهدۀ امامان معصوم بوده است و با آغاز غیبت کبری امام زمان(عج)، مقام تشریح و تبیین احکام اسلامی‌برای عامه و تطبیق این احکام با شرایط روز بر عهدۀ فقهای جامع الشرایط بوده است. هرچند که در میان شیعیان نیز فقهاء بزرگى در عصر ائمۀ اطهار، بوده اند و تواسته اند در مکتب اهل بیت به مقام و درجات رفیعی نایل آیند.[۱]
شیعه در لغت به معنی پیرو می‌باشد و چون اولین امام و مقتدای شیعیان پس از نبی گرامی‌اسلام، حضرت علی(ع) است، لذا این گروه(شیعه) را به آن بزرگوار منتسب می‌نمایند و با نام شیعه علی(ع) یعنی پیرو علی(ع)، شیعیان را می‌شناسند. مذهب شیعه در طول تاریخ حیات خود تحولات سیاسى و اجتماعى بسیارى را پشت‏سر گذاشته که در سرنوشت آن از نظر فعالیت‏هاى مذهبى و کلامى مؤثر بوده است.
بررسی تاریخی فقه تشیع( از قرن اول تا قرن دوازدهم) که دورۀ آغاز و رشد وکمال و در نهایت بلوغ فقهی فقهای شیعه بوده است، خود در برگیرنده دوره هایی مشتمل بر دورۀ خلافت حضرت علی(ع) با فقهایی نظیر ابن بابویه (م ۳۲۹ ه. ق) تا وحید بهبهانی (م ۱۲۰۵ ه. ق ) در قرن دوازدهم بوده است.
در قرن اول هجری میتوان به ظهور فقهاء و علمای بزرگ اسلامی‌که در مکتب حضرت علی(ع) و سایر اهل بیت دانش فقهی خود را فراگرفتهاند، اشاره داشت. این دوره از سقیفه تا پایان خلافت امیرمؤمنان (علیه السلام) را دربرمى گیرد. در این دوره تشیع، به همت صحابیان بزرگوارى چون سلمان فارسى، ابوذر غفارى، مقداد، حذیفیه بن یمان و بر اساس قرآن و سنّت رشد کرد، تا این که پس از قتل عثمان زمینه براى خلافت امیرمؤمنان مهیا شد. در این عصر بود که شیعیان به مرام خویش تظاهر مى کردند وخود را به عنوان شیعۀ علی (ع) معرفى مى نمودند. در این دوران زیربنای فقه اسلامی‌شکل گرفته و تاکنون ادامه یافته است.
بنا بر اهمیت موضوع فقه و فقهای تشیع در طول تاریخ و اهمیت و جایگاه رأی و دیدگاه آنان در تدوین قوانین و مقررات اسلامی‌بخصوص در سرزمین های شیعه نشین، بررسی ابعاد سیر تاریخی ظهور فقهاء و ترتب دیدگاه های فقهی و تأثیر دانش فقهی فقهاء در بلوغ فقه شیعه میتواند مثمر ثمر و قابل ارزیابی باشد.
بنابراین این تحقیق، اداوار فقه و فقهای شیعه را از قرن اول تا دوازدهم هجری را مورد بررسی قرار داده است که جهت آشنایی بیشتر با محتوای مطالب به ارائه مختصری از آنها بسنده می‌کنیم:
در فصل اول به بیان مفاهیم و اصطلاحات فقهی با استناد به آثار فقهی پرداخته شده است. در فصل دوم ادوار فقه شیعه از قرن اول هجری تا دوران معاصر و نیز امتیازات هر دوره و همچنین فقها آن دوره بهمراه آثار و تألیفاتشان مورد بررسی قرار گرفته است. در سه فصل پایانی نیز ابتدا به بررسی شخصیت هر کدام از فقها و شرح زندگی آنها پرداخته شده است، سپس به گفتار دانشمندان و سایر فقها در مورد آن فقیه اشاره می‌شود. بعد از معرفی اساتید و شاگردان این فقها، آثار و تألیفات ایشان نیز بیان می‌شود. در پایان نیز نتیجه‌گیری از مباحث به عمل آمده است.
۱-۲- بیان مسأله پژوهشی
سیر تاریخی فقه و فقهای شیعه از قرن اول تا دوازدهم دارای تاریخچۀ مهمی‌بوده و از اهمیت خاصی برخوردار است. فقه شیعه همسان با دیگر دیدگاهها و مکاتب فقهی فقهای نامدار و بزرگواری را به جهان اسلام ارائه و سیر تکامل را پیموده است و با شکست تفکر اخباری گیری در اواخر این سدۀ تاریخی به عرصۀ اجتهاد رسیده است.
بنابراین در این رساله تلاش بر این خواهد بود تا با تفحص و بررسی در منابع فقهی و تاریخی، جنبه های بیشتر و جزئی تر تاریخ فقه و فقهای شیعه از قرن اول تا دوازدهم (از زمان ابن بابویه تا وحید بهبهانی) مورد بررسی قرار گیرد.
۱-۳- اهمیت و کاربرد نتایج تحقیق
آنچه که فقه را مورد اهمیت قرار می‌دهد متمسک بودن به خاندان پاک و مطهر پیامبر اکرم (ص) و ائمه اطهار (ع) است که در طول تاریخ با تمسک به اندیشه های ناب پیامبر و خاندان پاکش سیر تکاملی یافته و به عرصه ظهور رسیده است تا پاسخی برای مسائل و مشکلات فردی و اجتماعی جوامع بشری باشد.
اما آن چه که مایۀ تأسف است؛ این است که تاکنون آن گونه که شایسته است دربارۀ فقه و فقهای شیعه پژوهشی جامع به عمل نیامده است و یا پژوهشهای موجود در این زمینه خصوصاً به زبان فارسی کمتر می‌باشد.
بنابراین ضرورت در این پژوهش سعی بر آن است که ضمن شناسایی فقه غنی شیعه و معرفی فقهای برجسته این سدۀ تاریخی (قرن اول تا دوازدهم) همچنین شناسایی شیوه ها و روش های فقهی فقها، عوامل و موانع پیشرفت فقه در این دوره را مورد بررسی قرار دهیم و امید داریم تا در سایۀ لطف الهی، آن طور که شایستۀ فقه غنی شیعه و فقهای بر جستۀ آن است، در این راه گام برداریم و در این زمینه، بررسی های تاریخی فقه شیعه می‌تواند به عنوان یک رهیافت تحقیقی بسیار حائز اهمیت باشد؛ چرا که مقایسۀ رأی و دیدگاههای فقهای شیعه همواره در مباحث فقهی و اسلامی‌مورد توجه بوده است و به این دلیل، مقایسۀ تطبیقی دیدگاههای فقهای نامی‌مذهب تشیع در طول تاریخ و بررسی سطح قرابت دیدگاهها و اجماع عقاید آنان در رابطه با مسائل مختلف می‌طلبد که اطلاع دقیقی از موقعیت زمانی و مکانی زندگی این فقها و شرایط آن دوران به لحاظ وضعیت سیاسی، اقتصادی ، اجتماعی و… در دسترس باشد.
۱-۴- پشینۀ علمی‌موضوع
بر اساس جستجویی که نگارنده به عمل آورده، تا کنون محورهای زیر مورد پژوهش قرار گرفته است:
۱٫۳٫کتاب ها
۱-تاریخ فقه و فقهاء
تألیف ابوالقاسم گرجی، ناشر آن انتشارات سمت و سال انتشار آن ۱۳۸۷ ش می‌باشد.
کتاب دارای یک مقدمه و چهار بخش و فهرست اعلام و مآخذ است. بخش اول پیرامون دورۀ تشریع احکام فقهی در زمان پیامبر گرامی‌اسلام(ص) است. بخش دو م مختصری دربارۀ ادوار فقه اهل سنت و معرفی فقهای آنان است. بخش سوم دربارۀ ادوار فقه شیعه و معرفی فقهای آنان است. بخش چهارم پیرامون علم اصول فقه و دانشمندان ایت علم است.
۲-تاریخ فقه و فقهای امامیه
کتاب حاضر، ترجمه کتاب «ادوار الفقه الإمامی» تألیف آیت الله جعفر سبحانی می‌باشد که ترجمۀ آن را حسن جلالی انجام داده است، انتشارات دانشگاه امام صادق(ع) و سال انتشار آن ۱۳۸۷ش می‌باشد.
در این کتاب پس از بیان مباحثی هم‌چون تعریف فقه، علل و عوامل رشد و پویایی فقه اسلامی، تشریع و تفریع، و اجتهاد و تفقه در عصر تشریع ادوار فقه اهل سنت پس از رحلت پیامبر(ص)، همراه با ویژگی‌ها و اشاره به گروهی از فقهای هر دوره بررسی شده است.
۳-تاریخ فقه مذاهب اسلامی
مؤلف کتاب کاظم مدیر شانه چی، ناشر آن، انتشارات بوستان کتاب قم و سال انتشار آن ۱۳۹۱ش می‌باشد.
در این کتاب پس از بررسی اهمیت، ضرورت و فایدۀ تاریخ فقه، از چگونگی شکل گیری یا تدوین فقه اسلامی‌یاد می‌شود، سپس سیر تحول تاریخی این علم از آغاز پیدایش آن، عصر تشریع در زمان پیامبر اسلام(ص) بررسی شده است.آن گاه ادوار مختلف فقه تا عصر حاضر، ویژگی های هر دوره شرایط سیاسی و اجتماعی اش مورد بررسی قرار می‌گیرد.
۴-مقدمه ای بر فقه شیعه
این کتاب اثری از سیدحسین مدرسی‌طباطبایی، ناشر آن بنیاد پژوهش‏های اسلامی(ایران-مشهد) و سال انتشار آن ۱۳۶۸ش می‌باشد.
مؤلف کتاب پس از ذکر مقدماتی دربارۀ کلیات فقه و اصول شیعی و ادوار فقه شیعه، مهم‏ترین آثار فقهی- استدلالی شیعه در طول ده قرن از شیخ صدوق تا امام خمینی را نسخه شناسی کرده و اگر اثری به فارسی یا زبان دیگری ترجمه شده و یا شرح، حاشیه، گزیده و یا ردیه ای داشته باشد، در دنبالۀکتاب مورد بحث، آورده است.
۵-مفاخر اسلام
این کتاب اثری از علی دوانی، ناشر آن مرکز اسناد انقلاب اسلامی‌است و سال انتشار آن ۱۳۷۸ش می‌باشد.
در جلد سوم این کتاب به شرح حال بیست و هفت تن از دانشمندان، علما و مشاهیر اسلامی‌از ثقه الاسلام کلینی(۳۲۸ه.ق) تا ابن شهر آشوب مازندرانی(۵۸۸ه.ق) پرداخته شده است.
۶- موسوعه الفقه الاسلامی طبقاء لمذهب اهل البیت(ع)
ناشر این کتاب مؤسسۀ دائرۀ المعارف الفقه الاسلامی‌زیر نظر آیه الله سید محمود هاشمی‌شاهرودی و سال انتشار آن ۱۳۸۱ش می‌باشد.
این دایرۀ المعارف مجموعه ای بی نظیر از آراء و نظرات فقها و مراجع نامدار شیعه با ترتیب الفبایی به زبان عربی است که برای نخستین بار در تاریخ تشیع به رشته تحریر درمی‌آید و تاکنون۳۲جلد از آن به چاپ رسیده است.
۷- تذکره الفقهاء
یکی از مشهورترین کتابهای فقه استدلالی شیعه امامیه تألیف علامه حلی(م۷۲۶ق) و ناشر آن المکتبه المرتضویه تهران می‌باشد.
این کتاب از بزرگ‌ترین کتب فقهی استدلالی مقارنه‌ای و از زمان نگارش آن مرجع مورد اعتمادی برای آگاهی از نظریات و اختلافات بین علمای اهل تسنن بوده است. علامه حلی در این کتاب، غالباً به نظریات شیخ طوسی در الخلاف، المبوسط، تهذیب الاحکام و النهایه نظر داشته است و به ندرت به نظرات سایر بزرگانِ مذهب امامیه اشاره دارد.
۸- ادوار تحول فقه شیعه
مؤلف کتاب محمد اسماعیل نوری، ناشر آن مرکز اسناد انقلاب اسلامی‌و سال انتشار آن ۱۳۹۰می‌باشد.
اثر پیش رو نیز با عنایت و بهره گیری از تمامی‌آثار قدیمی‌و جدید مرتبط با فقه اسلامی‌به رشتۀ تحریر درآمده است که جدا از پیمودن مسیری مشخص در تکوین و تحول فقه شیعه با تقسیم بندی دقیق این مسیر طولانی به هشت دورۀ مجزا، ضمن ارائۀ خصوصیات هر دوره به معرفی فقهای تأثیرگذار و نامدار آن عصر پرداخته است.

مطلب دیگر :  مقاله علمی با منبع : بررسی رابطه میان بسته بندی و رفتار خرید مصرف کنندگان (مطالعه موردی ...

برای دانلود متن کامل پایان نامه به سایت  fotka.ir  مراجعه نمایید.
Share