بررسی تاریخی فقه و فقهای امامیه از قرن اول تا دوازدهم ۹۴- قسمت ۱۸

بررسی تاریخی فقه و فقهای امامیه از قرن اول تا دوازدهم ۹۴- قسمت ۱۸

۴-۳-۵- قطب الدین راوندی(۵۷۳ه.ق)
قطب الدین ابوالحن سعید بن هبه الله بن الحسن راوندی، از مشایخ بزرگ ابن شهر آشوب بوده است، وی از اعظم محدثان شیعه محسوب می‌شود. در مورد شرح حال او اطلاع چندانی در دست نیست و اکثر صاحبان تراجم که از او نام برده اند بیشتر به اسامی‌کتابها و آثار او پرداخته اند.[۱۲۵]
او اهل راوند کاشان است و در مقبره ستّی مدفون گردیده است.مشایخ بزرگ او عبارتند از: ابوعلی طبرسی صاحب مجمع البیان و والد خواجه نصیرالدین طوسی و سید ابوالصمصام حسینی و عمادالدین محمد بن ابی القاسم طبری.
۴-۳-۵-۱- آثار راوندی
فقه القرآن مبسوط ترین کتابی است که در این موضوع در قرون اولیۀ اسلام به نگارش در آمده است. قطب الدین در این کتاب آیات قرآن را بر اساس ابواب فقه مورد بحث قرار داده شده است. او کتاب دیگری در فقه نیز به عنوان شرح بر شرایع محقق حلّی داشته که به عنوان الرائع شناخته شده است. این کتاب و نیز کتاب المغنی او شرحی بر نهایه شیخ طوسی است.
۴-۳-۶- امین الاسلام طبرسی(۵۴۸ه.ق)
ابوعلی فضل بن حسن بن فضل طبرسی از علمای بزرگ امامیه است. در محل تولد او اختلاف زیادی است، بعضی او را از طبرستان مازندران دانسته و بعضی تفرشی اش خوانده اند. او در مشهد و سبزوار می‌زیسته است. در سال ۵۲۳ه.ق از مشهد مقدس به سبزوار سفر می‌کند و در سال ۵۴۸ه.ق دار فانی را وداع می‌گوید.
۴-۳-۶-۱- آثار طبرسی
۱٫المؤتلف من مختلف من ائمه السلف: طبرسی المؤتلف را با نگاه به خلاف شیخ طوسی تألیف کرده و نقایض آن را برطرف نموده است؛ از جمله: ۱-استدلال های ضعیف و اجماعهای مکرر او را حذف نموده است.۲-مسائل اجماعی را با رمز (ج) مشخص کرده است.۳-در پاره ای از موارد دلایل قوی تر را از آنچه شیخ در خلاف ذکر کرده، ارائه داده است.
۲٫مجمع البیانطبرسی مجمع البیان را در نیمۀ ذی القعده سال۵۳۴ه.ق به پایان برده است.او دو تفسیر دیگر غیر از مجمع البیان نوشته است که عبارتند از: جوامع الجامع و الکاف الشاف من الکشاف.
۴-۳-۷- خواجه نصیرالدین طوسی(۵۹۷-۶۷۲ه.ق)
محمد بن محمد بن حسن طوسی معروف به خواجه نصیر، یکی از علما و فقهای بزرگ قرن ششم و هفتم هجری قمری است. علت انتساب وی به «طوسی» به این است که در شهر طوس دیده به جهان گشود. او در کلام و فلسفه و فقه و ریاضیات و نحو و ادبیات سرآمد اقران خویش است.علما و فضلا دربارۀ شخصیت او کتابهای مستقلی نوشته اند و هر یک از دید خاصی به زندگی او نگریسته و آن را تجزیه و تحلیل کرده اند. اما آنچه دربارۀ حیات خواجه نصیر در اینجا می‌توان گفت این است که خواجه نصیر در مقطعی از زندگی خویش وارد میدان سیاست شده و با زیرکی و کیاست به مقام وزارت رسید. او علاوه بر سیاست و علوم دیگر در فقه نیز ید طولایی داشت. محورات او در فقه با محقق حلّی در شهر حلّه معروف است. مناظرۀ او مربوط به بحث قبله بود که خواجه بر گفتۀ محقق اشکال گرفت و آنگاه محقق حلّی رساله ای در جواب خواجه نصیر نوشت و برای او فرستاد.
از جمله معاصران دیگر خواجه نصیر طوسی می‌توان سید علی طاووس حسنی حلّی(۶۶۴ه.ق) و شیخ میثم بن علی بحرانی صاحب شرح نهج البلاغه است را نام برد و هر دو با خواجه نصیر در محضر ابوالسعادت اصفهانی درس می‌خواندند.[۱۲۶]
از جمله مشایخ خواجه نصیر می‌توان معین الدین سالم بن بدران مصری را نام برد و همچنین خواجه نصیر نزد ابن میثم بحرانی درس فقه می‌خوانده و ابن هیثم نزد او کلام و حکمت خوانده است.
خواجه نصیر بعد از سالها تلاش علمی‌و سیاسی سرانجام در کاظمین دست از جهان کشید و به سوی دیار باقی شتافت و در مقبرۀ دو امام همام آرام گرفت.
۴-۳-۸- محمد بن ادریس حلّی(۵۹۸ه.ق)
محمد بن احمد بن ادریس بن حسین بن قاسم بن عیسی حلی عجلی فقیه و محدث شیعی ملقب به فخرالدین و کنیهاش ابوعبدالله و مشهور به ابن ادریس حلی در سال(۵۴۳ه.ق) در حله به دنیا آمد. نسبش از طرف مادر، به سه واسطه به شیخ طوسی می‌رسد. مادرش، دختر شیخ طوسی است. وی به دلیل استفادۀ فراوان از دلایل عقلی در استنباط احکام مذهبی و فتاوای شاذان و خلاف مشهور ، مشهور است.
شجاعت علمی‌ابن ادریس در شکستن سنت تقلید از آرای شیخ طوسی، تحرک بخشیدن به فقه امامیه و خارج کردن آن از رکود و جمود و تشویق ابتکار و اندیشه آزاد، بیانگر ارزش کار اوست. تا یکصد سال پس از درگذشت شیخ طوسی، همه دانشمندان شیعه امامیه از فتاوی او پیروی کرده و چه بسا اظهارنظر در قبال فتاوی او را اهانت به او تلقی میکردند. در چنین وضعی، ابن‌ادریس پا از دایرۀ تقلید بیرون نهاد و به احیای اجتهاد و اظهارنظر آزاد پرداخت. کتاب سرائر او که یکی از مهم‌ترین منابع فقهی شیعه است، بهترین نمودار این پدیده است. وی گاه در نقد آرای شیخ طوسی بسیار سرسختی به خرج داده و شیخ را به صورت مستقیم و غیرمستقیم به تبعیت و پیروی از شافعی متهم میکرد و گاه لحنش بسیار تند بود؛ اما به هر حال احترام به شیخ را فرو نمی‌نهاد و با عبارتی چون «الشیخ السعید الصدوق …» از او یاد می‌کرد.[۱۲۷]
۴-۳-۸-۱- ویژگی های ابن ادریس
۱-ابن ادریس اولین کسی است که پس از شیخ طوسی آراء و نظریات او را در هم شکست.شاید به اندازۀ ابن ادریس کسی تا آن روز با جرأت و جسارت در مقابل فتواهای شیخ طوسی نایستاده بود؛ شهید ثانی در کتاب الرعایه از سید بن طاووس نقل می‌کند که پس از شیخ طوسی باب اجتهاد در شیعه بسته شد و تنها عده ای مقلد ظهور کردند.
کمتر مسأله ای را می‌توان یافت که ابن ادریس سخنان شیخ را مطرح کرده و با او به مخالفت نپرداخته باشد، البته مخالفت در موارد غیر اجماعی است.
۲-ا بن ادریس خبر واحد را منکر است. ابن ادریس به اخباری عمل می‌کند که متواتر یا همراه با قراین باشد.
۴-۳-۸-۲- آثار ابن ادریس
۱- السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی ۲-مختصر التبیان من تفسیر القرآن و النکت المستخرجه من کتاب التبیان۳- التعلیقات علی التبیان۴- رساله‌ای در معنی ناصب۵- مناسک۶-رساله‌ای در تکلیف۷-رساله‌ای در مضایقه و مواسعه در فقه و ۸- اجوبه المسائل.
وی در کتاب سرائر، ضمن مطرح کردن مباحث فقهی، نظر اجتهادی خود و دیگران را مطرح و به نظرات مجتهدان دیگر مذاهب اسلامی‌نیز اشاره می‌کند و مورد بررسی قرار می‌دهد و مسأله‌ای را که مطرح می‌کند، ابعاد مختلف آن را به گونه‌ای کامل مورد بررسی قرار می‌دهد و برای اثبات نظریۀ خود، به ادلۀ اجتهادی مانند کتاب، سنت متواتر، اجماع و ادلۀ فقاهتی مانند اصول عملیه و قاعدۀ احتیاط، تمسک می‌جوید و سعی می‌کند مسائل را مختصر و به طور دسته‌بندی و گویا مطرح کند. روشش در تنظیم برخی عناوین فقه اجتهادی همانند روش عالمان ما قبل خود بوده است.
۴-۳-۹- محقق حلی(۶۳۸-۷۲۶ه.ق)
جعفربن حسن بن یحیی بن حسنبن سعید حلی هذلی ملقب به «محقق» از فقهای بنام شیعه در قرن هفتم هجری و صاحب تألیفات گوناگون در فقه، اصول، کلا‌م و منطق است. محقق حکومت را از ضروریات جامعه و ضامن سلا‌مت آن می‌داند و در آثار خود سخن از سلطان عادل یا امام به ‌میان آورده است. وی حکومت در عصر حضور معصوم را ویژۀ ایشان و حکومت در عصر غیبت را به ‌دلیل نیابت فقها از معصومین و اینکه آنان آگاه‌ترین افراد به شرع می‌باشند و به اصطلا‌ح او من الیه الحکم بحق النیابه هستند، به آنان اختصاص می‌دهد.
مهم‌ترین عنصر در اندیشه سیاسی وی، امر به معروف و نهی از منکر است و به همان دلیل ضرورت تأسیس حکومت و وجوب پذیرش ولا‌یت از طرف سلطان عادل و حتی استجاب آن از طرف سلطان جائر را منوط به انجام امر به معروف و نهی از منکر می‌داند.
بخشی از پاسخگویی به پرسش‌ها و معضلا‌ت امروزی، بی‌تردید نیازمند بازنگری در مبانی و بینش حاکم بر علوم رایج انسانی و اجتماعی در کنار بازگشتی روشمند و نقادانه به سنت فکری است. مطالعه و بازخوانی اندیشۀ فقهای شیعه، بویژه فقهای صاحب‌مکتب و صاحب روش‌های ابتکاری و نو در استنباط احکام دینی، نقش مؤثری در تبیین اندیشه سیاسی شیعه دارد. از این‌رو، در نوشتۀ حاضر، نظریات ابن ادریس حلی یکی از فقهای بزرگ شیعه در قرن ششم هجری مطالعه و نظرات سیاسی‌اش در چارچوب فقه سیاسی، تبیین و استخراج شده است.
حله زادگاه ابن ادریس، شهری است بین کوفه و بغداد که ظاهراً بنی‌فرید از قبیله اسد، از قبایل عرب که تمایلا‌ت شیعی داشته، آن را بنیان نهاده است و در زمان حیات ابن‌ادریس حلی این شهر پس از دست به ‌دست شدن‌های فراوان میان سرداران سلجوقی و سپاهیان خلیفه، تحت کنترل خلفای بغداد و امرای آنان بوده است. تحولا‌ت سیاسی – اجتماعی عصر محقق حلی بازتاب‌های سیاسی، اجتماعی و فکری مختلفی را ایجاد کرد که از‌آن جمله گسترش حاکمیت امیران آل‌بویه و استقلا‌ل اکثر مناطق تحت حاکمیت عباسیان و به‌ تدریج آغاز انحطاط دولت عباسیان است. به‌طوری که در تمامی‌این دوران خلیفه هیچ قدرت اجرایی در ادارۀ ممالک اسلا‌می‌نداشت، در این دوران امویان در اندلس و فاطمیان در مصر و شام حکومت مستقل یافتند. شمال شام و قسمت علیایی عراق در دست گردنکشان عرب افتاد و جنگ و آشوب اکثر مناطق تحت سلطۀ خلفای عباسی، را فراگرفت. اما در نیمۀ اول قرن پنجم هجری حکومت سلجوقیان بر شرق اسلا‌م آغاز شد و سیاست پادشاهان این سلسله مبتنی بر تأیید خلا‌فت عباسی و اطاعت معنوی از خلیفه بغداد بود و با تأسیس مدارس نظامی، بغداد مرکز ثقل سیاسی و علمی‌جهان اسلا‌م شد. بازتاب اقتدار سیاسی خواجه نظام‌الملک و مخالفت او با شیعه و بویژه با اسماعیلیه آتش برخوردهای مذهبی را برافروخته کرد که بازتاب این منازعات در برخی دیدگاه‌های ابن‌ادریس قابل ردیابی است.[۱۲۸]
جنگ‌های صلیبی نقطۀ دیگری است که در آثار و افکار سیاسی محقق حلی بویژه در سرائر و درکتاب جهاد آمده است. بازتاب مجموعۀ این شرایط سیاسی و اجتماعی یعنی استقرار سلجوقیان، افزایش قدرت سیاسی – مذهبی دربار عباسی در بغداد ، مخالفت معنوی و برخورد فیزیکی با شیعیان و توسعۀ جنگ‌های صلیبی را می‌توان در شکل‌گیری برخی از آرای علمای شیعه، از جمله ابن‌ادریس در طرح نظریۀ تقیه مشاهده کرد. برای نمونه ایشان در باب حکم بر اساس شریعت اسلا‌می‌میگوید: اگر وضعیت اضطرار و تقیه حاکم باشد، حاکم شیعی می‌تواند در غیر از قتل نفوس، براساس نظر مخالفین حکم نماید.
محقق حلى از همان سنین کودکى به تحصیل مقدمات علوم متداول عصر خویش پرداخت. وی ادبیات عرب را که زبان مادریش بود به خوبى فرا گرفت، هیئت و ریاضیات و منطق و کلام را به مقدار لازم آموخت و در تمام این رشته‌‏‌ها با توجه به هوش سرشار خود تبحر کامل یافت. وى فقه و اصول را پیش پدرش حسن بن یحیى آموخت و از محضر فقهاى مشهور حله، مانند ابن نما و سید فخار موسوى- شاگرد ابن ادریس حلى- بهره برده است. محقق حلى با یک واسطه شاگرد ابن زهره و ابن ادریس حلى است و استاد علامه حلى بوده است.
محقق حلى در سایۀ قریحه سرشار و فکر مواج و وسعت نظرى که داشت، به تحکیم مبانى فقه شیعه و اساس مکتب اجتهاد پرداخت.
وى فقه را بر پایۀ استدلال محکم بنا نهاد و در تحقیقات خود به آراى دیگران نیز توجه داشت و در توسعه ابعاد آن کوشش مى‌‏‌کرد. مقام محقق، آن چنان است که برخی از بزرگان در فقه کسى را بر او مقدم نمى‌‌‌‏شمارند.کتاب‏‌هاى محقق، مخصوصاً کتاب شرایع، کتاب درسى طلاب است و فقهاى زیادى کتب محقق را شرح کرده یا حاشیه بر آن نوشته‌‏‌اند.
وی از نظر مقام علمی‌برتر و بالاتر از آن است که بتوان او را شناخت، اما باید گفت تمام صاحبان تراجم که پس از او آمده اند، همگی او را ستوده اند.
محقق حلی در ایام حیات علمی‌خویش شاگردان بزرگی را تربیت کرد، از جمله: ابن داود حلی(۷۰۷ه.ق) و حسن بن یوسف مطهر حلی معروف به علامه حلی و فاضل آبی حسن بن ابی طالب که در زمان حیات استادش کتاب المختصرالمنافع را شرح کرد و در جلد اول آن استادش را با جملۀ (دام ظله) دعا می‌کند که مشخص می‌شود استادش تا زمان تألیف کتاب زنده بوده است و از استادان برجستۀ محقق می‌توان ابن نما و ابن ادریس را نام برد.
۴-۳-۹-۱-آثار محقق حلی
کتابهای محقق حلی به خاطر نظم و سلاست عبارت، بسیار مورد توجه علمای اسلام است. معروف ترین آثار او عباتند از:
شرایع الاسلام: این کتاب از معروفترین متون فقهی امامیه است. علمای اسلام از عامه و خاصه به آن توجه بسیاری داشته اند و شرح و حاشیه ها و ترجمه های فراوانی بر آن نوشته اند، نشان دهندۀ اهمیت آن کتاب است.معروفترین شرهای شرایع الاسلام عبارتند از:
۱-غایه المرام تألیف مفلح صمیری.
۲-فوائد الشرایع تألیف کرکی(۹۴۵ه.ق)

مطلب دیگر :  دسته بندی علمی - پژوهشی : بررسی تاریخی فقه و فقهای امامیه از قرن اول تا دوازدهم ۹۴

برای دانلود متن کامل پایان نامه به سایت zusa.ir مراجعه نمایید.
Share