منبع تحقیق درمورد جبران خسارت، ترک فعل، جبران خسارات

خسارت دیگری باشد می گویند در برابر او مسئولیت مدنی دارد.”271 این تعاریف اگر چه صحیح هستند لکن مسئولیت قراردادی را نیز دربر میگیرد و به تعبیر دیگر مانع نیستند لذا بعضی از حقوقدانان مسئولیت مدنی به معنای خاص آن رانیز چنین تعریف نموده ا ند :” وظیفه حقوقی شخص در برابر دیگری به تسلیم مال در عوض استیفا از مال یا عمل دیگری یا وظیفه جبران زیان وارده در اثر فعل یا ترک فعل آن ناشی از قرار داد نباشد و منشأ آن مستقیماً عمل مادی یا قانون باشد”272 با توجه به مبانی قانون مدنی ایران در باب الزامات خارج از قرارداد به نظر میرسد که این تعریف معقول و منطقی و تا حد زیادی حدود و قلمرو مسئولیت مدنی د ر معنای خاص(مسئولیت قهری) خود را تبیین می نماید.

1- مسئولیت مدنی و مسئولیت اخلاقی
مسئولیت اخلاقی مؤاخذه و پاسخگویی در پیشگاه خداوند و وجدان است. این مسئولیت بیشتر جنبه? شخصی دارد و آن گاه مطرح می شود که شخصی یکی از قواعد اخلاقی را نقض نماید. در حالی که مسئولیت مدنی مسئولیت شخص است در قبال سایر اشخاص، این نوع مسئولیت بیشتر جنبه عینی و اجتماعی دارد و آن گاه مطرح میشود که قانون به عنوان اساس نظم اجتماع نقض گردد.

2- امتیازات مسئولیت مدنی ومسئولیت اخلاقی
1-1- مسئولیت اخلاقی از حیث دامنه و شمول وسیعتر از مسئولیت مدنی و حقوقی است و گذشته از رابطه شخص با سایر اشخاص، رابطه انسان با خداوند و رابطه انسان با خودش را نیز در بر میگیرد273 در حالی که مسئولیت مدنی فقط رابطه شخص در قبال سایر اشخاص را شامل میشود.
2-1- در مسئولیت مدنی ورود ضرر شرط تحقق و از ارکان مسئولیت است.لکن تحقق مسئولیت اخلاقی اساساً منوط به ورود ضرر نیست. همین که وجدان شخص شرمسار شود یا اذهان عمومی کاری را ناشایست ببیند مسئولیت اخلاقی تحقق می یابد274.در پیشگاه اخلاق حتی یک اندیشه ساده بدون هر گونه مظهر خارجی میتواند موجب مسئولیت گردد. در حالیکه در مسئولیت مدنی تحقق مسئولیت بدون مظهر خارجی و ورود ضرر به اشخاص اساساً ممکن نیست.
3-1- از نظر ضمانت اجرا نیز بین این دو مسئولیت تفاوت وجود دارد.در مسئولیت مدنی زیاندیده میتواند جبران آن را از دادگاه بخواهد و حمایت دولت را جلب کند ولی مسئولیت اخلاقی را نمی توان در دادگاه مطرح کرد275 و ضمانت اجرای ان بیشتر افکار عمومی و عقاب اخروی است.
علی رغم تمایزهای مورد اشاره، باید متذکر شد که این دو مسئولیت نقاط اشتراک زیادی نیز با یکدیگر دارند. بسیاری از قواعد اخلاقی در علم حقوق و مسئولیت مدنی نیز جاری است. به گونه ای که بعضی از حقوقدانان تلاش نموده اند تمامی مسئولیت ها را بر مبنای قواعد اخلاق و مذهبی توجیه نمایند276.

3- مسئولیت مدنی و مسئولیت کیفری
این دوشاخه مسئولیت حقوقی در گذشته بسان امروز از یکدیگر متمایز نبوده اند. به خصوص در حقوق رم مسئولیت مدنی و کیفری از هم جدا نبوده است277.در فقه اسلامی نیز بخش دیات اختلاط این دو نوع مسئولیت مشاهده میشود. چه بسیاری از قواعد و مصادیق مسئولیت مدنی در این بخش بیان شده است. با وجود این اکنون تقریباً در اکثر نظام های حقوقی این دو نو ع مسئولیت از هم تفکیک شده اند و هر کدام به نوبه? خود جایگاه ویژه و قواعد خاص خود را دارند. در پی به اهم وجوه تمایز آنها اشاره میشود.

4 – امتیازا مسئولیت مدنی وکیفری
الف- از حیث اعمال موجد مسئولیت
مسئولیت کیفری که متضمن مخاطرات بزرگی برای آزادی های فردی است. وقتی تحقق پیدا میکند که شخص مرتکب یکی از جرائمی شده باشد که در قانون با عنوان مشخص و به طور مضیق بیان گردیده است، درصورتی که مسئولیت مدنی با هر عملی که موجب ضرر دیگری گردد تحقق پیدا میکند278 . قانون مدنی (طی مواد328و331) و قانون مسئولیت مدنی (ماده 1) هیچ محدودیتی از حیث فعل زیانبار قایل نشده اند.279 و آنچه که مهم است ورود زیان است نه نوع فعل یا ترک فعلی که زیان را ایجاد نموده است. منتهی در مسئولیت مدنی ملاک ضرر وارد به شخص است، در حالی که در مسئولیت کیفری ضرر وارده به جامعه مد نظر است. ناگفته نماند که گاه فعل واحد ممکن که موجب هر دو مسئولیت گردد. نظیر سرقت مال دیگری که سارق هم مسئولیت کیفری دارد و هم این که ضامن مال مسروقه است. به عنوان نتیجه منطقی این بحث میتوان اظهار داشت که قلمرو مسئولیت مدنی وسیعتر از مسئولیت کیفری است.

ب- از حیث قصد انجام فعل
درمسئولیت کیفری قصد و نیت مجرمانه یا عنصر معنوی در غالب موارد رکن است و از این حیث مسئولیت کیفری شبیه مسئولیت اخلاقی است. اگرچه در اخلاق صرف اندیشه? سوء مسئولیت آور است اما در مسئولیت کیفری اندیشه سوء مجرمانه باید مظهر خارجی داشته باشد. برخلاف این در مسئولیت مدنی قصد و نیت فاعل زیان هیچ نقشی در تحقق مسئولیت ندارد. لذا حتی اگر فردی در عالم خواب موجب تلف شدن مال دیگری گردد مسئول خواهد بود. از انجا که در مسئولیت کیفری قصد مجرمانه اهمیت اساسی دارد لذا رسیدگی جنبه شخصی دارد. مضاف بر این مجنون و غیر بالغ مسئولیت کیفری ندارند. در حالی که در مسئولیت مدنی رسیدگی جنبه شخصی ندارد و معیار تقصیر و خطا (در مواردی که مسئولیت مبتنی بر تقصیر است )رفتار انسانی متعارف است و مجنون و غیر بالغ نیز مسئولیت مدنی دارند زیرا هدف مجازات فاعل زیان نیست بلکه جبران خسارت وارده است.
ناگفته نماند که بر حسب نظریه? شخصی بودن تقصیر که در واقع معیار تقصیر قواعد اخلاقی است قصد و نیت فاعل زیان دارای اهمیت است. زیرا بر اساس این نظر فعلی تقص
یر محسوب میشود که مرتکب از بابت انجام دادن آن قابل سرزنش باشد280 ، بدیهی است که این قابلیت سرزنش در جایی صدق میکند که فاعل دارای اندیش? سوء باشد. لذا مجنون و صغیر چون دارای اندیشهء سوء نیستند قابل سرزنش نیستند ودر نتیجه مقصر نیز محسوب نمیشوند. بر اساس همین نظریه در حقوق رم،کاری که از مجنون سر میزد مانند حوادث خارجی و طبیعی انگاشته می شد281 . منتهی از آن جا که در مسئولیت مدنی هدف جبران خسارات وارد به زیاندیده است نه مجازات مرتکب؛ نظری? شخصی بودن تقصیر، که یک نظری? قدیمی است؛کنار گذاشته شده است و نظریهء نوعی بودن تقصیر بر گزیده شده است که بر اساس آن معیار تقصیر، رفتار یک شخص متعارف است282.

این مطلب مشابه را هم بخوانید :   دانلود مقاله با موضوعجنبش های اجتماعی، خاورمیانه، جنبش اجتماعی

ج- از حیث هدف و آثار مسئولیت
در حقوق کیفری از آنجا که مجرم دست به اعمالی می زند که برای نظم عمومی و کل جامعه مخاطره آمیز و غیر قابل تحمل است، لذا هدف اساسی احکام و قواعد کیفری در ابتدا حفظ و صیانت از جامعه و در وهل? ثانی تحمیل کیفر بر بزهکار است. در حالی که در مسئولیت مدنی هدف اساسی جبران زیاندیده است. بر این اساس اثر مسئولیت کیفری تحمیل مجازات برمجرم می باشد. بدیهی است که مجازات مزبور میتواند بر حسب آداب و رسوم و سنن اجتماعی و اعتقادات مذهبی و در نظام های مختلف حقوقی به اشکال گوناگون نظیر حبس، اعدام، جریمه نقدی، شلاق و …اجرا شود در صورتی که در اثر مسئولیت مدنی صرفاً الزام شخص مسئول به جبران زیان وارده بر دیگری است.
علی رغم تمایزات مورد اشاره این دو مسئولیت گاه به یکدیگر نزدیک میشوند. در بسیاری مواردخطای مشترک موجب ایجاد هر دو مسئولیت میگردد.به عنوان مثال ایراد جرح بر دیگری با سرقت هم مجازات کیفری در پی دارد و هم وظیف?جبران خسارت وارد به قربانی.

گفتار دوم- مسئولیت مدنی و مسئولیت قراردادی
در خصوص تعریف مسئولیت مدنی در معنای خاص خود در حد کفایت در محورهای پیشین بحث شد. همچنین اشاره شد که منظور از مسئولیت قراردادی این است که طرف قرارداد تأخیر میکند یا اساساً تعهدات ناشی از قرارداد را به مورد اجرا نمی گذارد و در اثر این نقض تعهد موجب ورود خسارت به طرف مقابل میگردد. تکلیف او به جبران خسارت های وارده ناشی از نقض تعهد مسئولیت قراردادی خوانده میشود283.
سئوالات: سؤال مهمی که در اینجا مطرح است این است که آیا اینها دو نوع مسئولیت هستند متمایز از یکدیگر و با دو نظام حقوقی متفاوت؟
یا این که ما با یک نظام مسئولیت روبرو هستیم واختلاف ها وتمایزات ظاهری و جزئی است وفی الواقع اختلاف در تعبیر است؟
آیا اساساً تمایز آشکار و جوهری بین مسئولیت مدنی (قهری) و مسئولیت قراردادی وجود دادرد یا خیر؟
نویسندگان و علمای علم حقوق در پاسخ به این سوال ضمن مبحث های مفصل و مستوفی دو نظریه ارائه داده اند: عده ای از نظریه تعدد مسئولیت دفاع میکنند و عده ای دیگر از نظری? وحدت مسئولیت. در ادامه به نحو اختصار به مبانی استدلالی دو گروه و نظر قابل قبول در حقوق ایران اشاره خواهیم نمود.

الف- نظریه تعدد مسئولیت
طرفداران این نظریه که اکثریت حقوقدانان را تشکیل میدهند 284، معتقدند که به لحاظ تمایزات مهم و متعددی که بین این دو نوع مسئولیت وجود دارد باید آن ها را دو نوع مسئولیت حقوقی مستقل از یکدیگر تلقی کرد. اکثر حقوقدانان فرانسه در طول قرن گذشته بر این باورندکه مسئولیت عقدی و مسئولیت مدنی از حیث ماهیت و احکام با یکدیگر تفاوت دارند. تا جایی که بعضی از آنها واژ? مسئولیت را مختص مسئولیت مدنی میدانند و در باب مسئولیت عقدی از واژ? ضمان استفاده میکنند. اهم موارد تمایز بین این دو شاخ? مسئولیت به قرار ذیل است:
1- مبنای مسئولیت قراردادی نقض تعهدات ناشی از قرار دادی است که از قبل بین زیاندیده و فاعل زیان منعقد گردیده است، در حالی که درمسئولیت مدنی میدانند و در مسئولیت مدنی(قهری) اساساً هیچ گونه قراردادی بین طرفین وجود ندارد و شخص خطاکار فی الواقع تعهدات و الزامات قانونی را زیر پا نهاده است. به تعبیر دیگر مسئولیت قرار دادی جزای اخلال در التزامات ناشی از قراردادی است که طرفین آزادانه با یکدیگر بسته اند و مسئولیت در حقیقت اثر این تعهد قرار دادی است اما مسئولیت قهری جزای اخلال در اجرای التزاماتی است که برگرفته از حکم قانون گذار است. قانون به لحاظ رعایت نظم عمومی فردی را که به طور نامشروع به دیگری ضرر زده است مسئول تدارک زیان وارده میشناسد. در اینجا مسئولیت قهری در زمر? منابع تعهد است
2- در مسئولیت قهری بار اثبات تقصیر بر عهد? خواهان است در حالی که در مسئولیت قراردادی فرض بر تقصیر خوانده است و خواهان فقط باید وجود قرار داد را ثابت نماید. در توجیه این تفاوت گفته شده است که قرض تقصیر در مسئولیت قراردادی مبتنی برقاعد? “البینه علی المدعی….”است. بدین بیان که خواهان (دائن ) باید وجود دین را بر ذم? خوانده اثبات کند و با اثبات قرار داد دین بر ذم? مدیون اثبات میشود.حال بر عهد? مدیون است که وفای به دین را اثبات نماید یا این که ثابت نماید که عدم وفا در اثر حادث? خارجی بوده است که قابل انتساب به او نیست. بر همین اساس مسئولیت مدنی (قهری) منشأ تکلیف فاعل زیان همان فعل زیانبار است. لذا بر عهده متضرر است که فعل زیانبار را با تمامی ارکان آن از جمله تقصیر فاعل به اثبات برساند285 .
3- در مسئولیت قراردادی خسارت محدود است به خسارات قابل پیش بینی مادی و مستقیم، حال آنکه در مسئولیت قهری تمامی خسارات اعم از مادی و معنوی، محقق و ضرر آینده قابل ترمیم و تدارک هستند.< br />4- بعضی از حقوقدانان فرانسه با استناد به ماده 1142قانون مدنی آن کشور معتقدند که مسئولیت قراردادی تنها روش جبران خسارت، پرداخت وجه نقد است و متعهد را نمیتوان ملزم به جبران عینی نمود، در حالی که در مسئولیت مدنی (قهری)چنین مقرره ای وجود ندارد. فلذا انواع جبران عینی در کنار جبران نقدی و پولی پذیرفته است.
5- در مسئولیت قرار ددادی اهلیت (رشد ) در اکثر قراردادها لازم است، اما در مسئولیت قهری تنها اهلیت تمیز کافی است.
در حقوق ایران با توجه به ماد? 1216قانون مدنی که مقرر میدارد”هر گاه صغیر یا مجنون یا غیر رشید باعث ضرر شود،ضامن است”علی القاعده اهلیت در مسئولیت مدنی قاقد تأثیر است. لکن در مواردی که بحث سبب و مباشر مطرح میشود اگر محجور مباشر تلف باشد و فرد اهلیت سبب باشد، محجور مسئولیت نخواهد داشت زیرا به دلیل فقدان اهلیت سبب اقوی از مباشر است و عرفاً مستند و منتسب به سبب است. بر این اساس ماده 332 قانون مدنی مقرر میدارد : “هر