طرح و نقش پارچه در نقاشی های دیواری محوطه افراسیاب

طرح و نقش پارچه های ساسانی در نقاشی های دیواری ماوراء النهر

حفاری های باستانی اواسط قرن بیستم در ناحیه ماوراء النهذ (سغد، بلخ و خوارزم) مواد فرهنگی فراوانی را از دوره های مختلف (پیش از تاریخ، دوران تاریخی و دوران اسلامی) فراهم ساخت. مشاهده و بررسی این مواد فرهنگی حکایت از پیوستگی و ارتباط فرهنگی و هنری این ناحیه با دیگر مناطق سرزمین ایران دارد. یکی از یافته های باستان شناسی مهم در این ناحیه، نقاشی های دیواری است که از چند محوطه باستانی آن بدست آمده و متعلق به سده ششم تا هشتم میلادی است. این نقاشی ها بدلیل داشتن طرح ها و نقوش البسه دوره ساسانی واجد اهمیت فراوان می باشند، که متاسفانه تاکنون در منابع فارسی کمتر به آنها پرداخته شده است و در این فصل سعی می شود، ضمن معرفی نقاشی ها، طرح ها و نقش های البسه و پارچه های این نقاشی ها نیز مورد بحث  و معرفی

قرار گیرد.

-طرح و نقش پارچه در نقاشی های دیواری محوطه افراسیاب:

محوطه باستانی افراسیاب، بخش قدیمی شهر سمرقند است که سابقه آن به حدود سده ششم قبل از میلاد می رسد. این محل در طی دوره هخامنشی، اشکانی، کوشانی، ساسانی و دوران اسلامی، یکی از مراکز مهم فرهنگی و هنری سغد در ماوراء النهر بودخ است و امروز با نام سمرقند در جمهوری ازبکستان به حیات خود ادامه می دهد. این شهر در طی قرن ششم تا هشتم میلادی یکی از شهرهای مهم و از مراکز تولید منسوجات بوده است.

در قرن هفتم میلادی، این شهر مورد بازدید فرستاده چینی هیوآن- تسانگ قرار گرفت. وی اطلاعاتی از تمدن درخشان و باشکوه این شهر را در کتاب خود آورده است.

سرپرستی پژوهشهای باستان شناسی در این محل را که از سال 1880 میلادی آغاز شده بود و تا سال 1958 میلادی ادامه داشت، شیشکین (Shishkin) به عهده داشت.

در بهار سال 1965 میلادی، شیشکین علاوه بر کشف نقاشی های دیواری سال 1913، موفق به کشف یک اثر زیبا از داخل ویرانه های یک منزل مسکونی واقع در مرکز شهر افراسیاب شد. برخی از دیوارهای این خانه قدیمی نقاشی شده بودند، و قسمت های پائین و تا ارتفاع حدود 2 متری این نقاشی ها باقی مانده بودند. گنجینه های هنری که از بالا لیک تپه و رخشا، کالچیان، پنجکنت و سایر نقاط در زمینه هنر نقاشی باقی مانده اند، به نوبه خود سبب افزایش اطلاعانت نیز شده اند. نقاشی های دیواری محسور کننده افراسیاب متعلق به قرم هفتم میلادی است. این تاریخ مصادف است با زمانی که شکوه و عظمت فرهنگی شهر به اوج خود رسیده بود. در میان نقاشی ها، صحنه ای است رنگارنگ و بسیار زیبا که مردان و زنانی را در لباس های تزئینی با شکوه نشان می دهدو در پیشاپیش این عده فیلی که با تزئینات زیادی آراسته شده در حرکت است. تصویر تعداد زیادی اسب، شتر و پرندگان بزرگ سفید رنگ مکمل این صحنه نقاشی شده است. نوشته های این صحنه که به خط سغدی است و توسط لیوشیتز (Livshitz) خوانده شده به تعبیر نقاشی های این صحنه کمک کرده است. به موجب نمایش مراسم عروسی شاهزاده خانمی از اهل چغانیان( سرخان دریا) است که در زیر سایبانی بر روی فیلی سفید نشسته است و به سمرقند می آید تا همسر حامن سمرقند شود. همراهان او عبارتند از ندیمه هایی که بر اسب سوارند و دو نفر ایلچی شتر سوار که هر عصایی در دست دارند که اشاره ای است به ماموریت رسمی آنها و ملازمان، سربازان و فرستادگانی که حامل هدایا هستند. زیبایی لباس هاو تزئینات بر شکوه و عظمت این صحنه می افزاید. موضوع نقاشی های افراسیاب، مانند موضوع نقاشی های  ورخشا، بالا تپه و پنجکنت غیر مذهبی است و طرحها و نقوش لباس ها نیز شبیه طرح ها و نقوش لباس نقاشی های بدست آمده از محوطه های مورد اشاره است. مرگ زود رس شیشکین باعث گردید که نتایج حفریات او با تاخیر آماده انتشار شود.

این مطلب مشابه را هم بخوانید :   آنچه زنان درباره افسردگی باید بدانند

مهمترین کار پژوهش بر روی نقاشی های افراسیاب توسط باستان شناس روسی آلبائوم(I.Album L.) صورت گرفت. وی نتایج پژوهشهای خود را در کتابی به نام نقاشی های مکشوفه سایت افراسیاب در سال 1975 به زبان روسی انتشار داد.