آموزش زبان عربی به کوکان پیش از دبستان از منظر آیات و روایات

  • آموزش زبان عربی به کوکان پیش از دبستان از منظر آیات و روایات

در روایات اسلامی و آیات قرآنی نیز تأکیدات فراوانی بر یادگیری قرآن شده است که در ادامه به تعدادی از آنها اشاره می کنیم .

از معاذ روایت شده است که گفت : از پیامبر (ص) شنیدم که فرمود ، هر کس به فرزندش قرآن تعلیم دهد ، خداوند متعال در قیامت ، والدین او را به تاج پادشاهی تاجدار می کند و بر آن دو ، جامه ای می پوشاند که هیچ کسی مثل آنها را ندیده است .[1]

پیامبر خدا صلى الله علیه و آله :  هر کس به مردى قرآن بیاموزد، مولاى اوست و آن مرد نباید او را تنها و بى یار گذارد و خود را بر وى ترجیح دهد. [2]

پیامبر خدا صلى الله علیه و آله : بدانید که هر کس قرآن را بیاموزد و به دیگران آموزش دهد و به آنچه در آن است عمل کند، من او را به سوى بهشت جلو مى رانم و راهنماى او به سوى بهشت هستم.[3]

پیامبر خدا صلى الله علیه و آله : هر کس به فرزند خود قرآن را آموزش دهد، خداوند گردنبندى به گردن او آویزد که در روز قیامت همگان از آن شگفت زده شوند .[4]

پیامبر خدا صلى الله علیه و آله : هر کس پیش از بلوغ قرآن بخواند، در کودکى به او حکمت داده شده است.[5]

امام على علیه السلام : از جمله حقوق فرزند بر پدر، این است که نامى نیکو بر او بنهد و نیکو تربیتش کند و قرآن را به او بیاموزد.[6]

در روایات فراوانی بر اهمیت و لزوم تلاوت قرآن تأکید شده است که نشانگر اهمیت آموزش قرآن در دوره ی کودکی و بخصوص سنین پیش از دبستان است .

امام على (ع ): کتاب خداى تبارک وتعالى را بیاموزید, زیرا که آن نیکوترین سخن و رساترین اندرز اسـت و قـرآن رابـفـهـمـیـد, زیـرا کـه آن بـهـار دلـهـاسـت و از نـورآن شـفا جویید, زیرا که آن شفابخش بیماریهاى سینه هاست و آن را نیکو تلاوت کنید, زیرا که آن بهترین , داستان است[7].

پیامبر خدا(ص ): قرآن , داروست .[8]

پیامبر خدا(ص ): بر شما باد به قرآن ,آن را پیشوا و فرمانده خود کنید.
امام علی (ع) درباره ی فهمیدن قرآن کریم می فرماید :

کتاب خداى تبارک وتعالى را بیاموزید, زیرا که آن نیکوترین سخن و رساترین اندرز اسـت و قـرآن رابـفـهـمـیـد, زیـرا کـه آن بـهـار دلـهـاسـت و از نـورآن شـفا جویید, زیرا که آن شفابخش بیماریهاى سینه هاست و آن را نیکو تلاوت کنید, زیرا که آن بهترین , داستان است .
از متن این روایت می توان فهمید که تأکید امام علی (ع) بر فهم و تلاوت نیکوی قرآن کریم است ، دو جنبه ای که برای ما فارسی زبانان بسیار دشوار است و لزوم آموزش زبان عربی در سنین پیش از دبستان را بیان می کند .

از طرفی در برخی از روایات دلیل عربی نازل شدن قرآن بیان شده است که در ذیل چند نمونه بیان می شود :

و اگـر ایـن کتاب را قرآنى غیر عربى گردانیده بودیم , قطعا مى گفتند: چرا آیه هاى آن روشن بیان نشده است ؟[9]
کتابى غیر عربى و (مخاطب آن ) عرب زبان ؟
بگو: این کتاب براى کسانى که ایمان آورده انـد رهـنـمود ودرمانى است و کسانى که ایمان نمى آورند, درگوشهایشان سنگینى است و قرآن برایشان نامفهوم است و (گویى ) آنان را از جایى دور ندا مى دهند[10].

امام حسن (ع ): براستى که در این قرآن ,چراغهاى روشنایى (بخش ) و شفاى سینه ها(و بیماریهاى دلـهـا) است پس , جلادهنده ,باید که به نور آن (دیده دل خویش ) را جلادهد و اوصاف قرآن را (به دل خـویـش )پـیـونـد زند, زیرا که تلقین (قرآن ) مایه حیات دل شخص با بصیرت است , همچنان که آدمى در تاریکیها, با کمک نور راه خود رامى پیماید[11].

امـام عـلـى (ع ): بر شما باد به کتاب خدا , که آن ریسمان محکم و نور روشنگر و داروى سودمند و شفابخش است هر که به آن سخن گوید, راست گوید و هر که به آن عمل کند , پیشى گیرد[12]

امـام عـلى (ع ): بدانیدکه هیچ کس راپس از آموختن قرآن , نیازمندى نیست و هیچ کس را پیش از آمـوخـتـن آن , تـوانگرى نه پس شفاى دردهاى خود را از قرآن بخواهیدو در گرفتاریهایتان , از آن کمک طلبید.[13]

لذا درک پیچیدگی ها ی زبان عربی و آشنایی با این زبان برای هر مسلمان غیر عرب ، لازم و ضروری به نظر می رسد . در نتیجه برای حصول به این مهم باید آموزش زبان عربی را هر چه زودتر و از سنین پیش از دبستان آغاز کرد تا شرایط درک بهتر و تلفظ نیکو برای کودکان بوجود آید .

در روایات فراوانی نیز آمده است که اخبار و احوالات آیندگان و گذشتگان در قرآن کریم آمده است و از مسلمانان خواسته شده تا به تدبر و تأمل در آیات بپردازند . تدبر و تفکر در قرآن از جمله مسایلی است که مورد تأکید فراوان قرار گرفته است و از جمله مهمترین دلایل عقلی می توان آن را به حساب آورد که دلالت بر آغاز آموزش زبان عربی از سنین پیش از دبستان دارد .

پـیـامـبر خدا(ص ): هر که خواهان علم پیشینیان و آیندگان , از اول تا به آخر دنیااست , در قرآن کاوش و تامل کند.[14]
امـام صـادق (ع ): اخبار مربوط به شماو پیشینیان و آیندگان شما و خبرهاى آسمانها و زمین , در این قرآن است و اگرکسى بیاید که شما را از آنها آگاه کند, بیگمان شگفت زده خواهید شد.[15]
هـیـچ مـوضـوعى نیست که دو نفر درآن اختلاف نظر پیدا کنند, مگر این که ریشه آن در کتاب خداى عزوجل هست , اماخردهاى مردم به آن نمى رسد.[16]

بهترین شما, کسى است که قرآن رابیاموزد و (به دیگران ) آموزش دهد.[17]

پـیـامـبـر خدا(ص ): به کسى که قرآن مى داند, گفته مى شود: بخوان و بالا رو و باترتیل بخوان , هـمـچـنـان کـه در دنـیـا بـا تـرتیل مى خواندى , زیرا منزلت و جایگاه تو درآخرین آیه اى است که مى خوانده اى [18].

ذهن کودکان در سنین پیش از دبستان بگونه ای فعالیت می کند که توانایی ثبت و ضبط اطلاعات فراوانی را بطور دقیق دارد . لذا در این سنین می توان از این ظرفیت برای حفظ آیات قرآنی استفاده کرد که در روایات نیز بسیار از آن یاد شده است . در ذیل چند مورد از این روایات آورده شده است :

پـیامبر خدا(ص ): هر کس که خدا نعمت حفظ کتاب خود را به او عطا کند و آن کس گمان کند کـه بـه دیگران نعمتى بزرگتر از این نعمت اوداده شده است , بیگمان نسبت به بزرگترین نعمت تحقیر و ناسپاسى روا داشته است [19].

امام صادق (ع ): حافظ قرآن که به آن عمل کند, همراه فرشتگان پیغام آور ارجمند ونیکوکار, است .[20]

امـام على (ع ): قرآن را بخوانید و آن را حفظ کنید, زیرا خداى متعال دلى را که ظرف قرآن است , عذاب نمى کند.[21]
امام على (ع ): اهل قرآن , اهل خدا وخاصان درگاه او هستند .[22]

پیامبر خدا(ص ), هیأتى را به یمن فرستاد و از میان آنها, کم سال ترین فرد را به ریاستشان برگزید چـنـد روزى گـذشت و آن هیأت راهى نشد مردى به پیامبر عرض کرد: اى رسول خدا! او را که از همه ما سنش کمتر است , رئیس ما کرده اى ؟
پیامبر (دربیان علت این کار) قارى قرآن بودن او رایاد آور شد.[23]

پیامبر خدا(ص ): هر گاه فردى از شمادوست داشته باشد که با پروردگارش سخن بگوید, قرآن بخواند.
ـ ایـن دلـهـا نیز همانند آهن زنگارمى بندد عرض شد: اى رسول خدا, صیقل دهنده دلها, چیست ؟
فرمود: تلاوت قرآن[24] .
ـ امام على (ع ): بارور شدن ایمان به تلاوت قرآن است[25] .
ـ هر که به تلاوت قرآن انس گیرد,جدایى برادران او را به وحشت تنهایى نیندازد.[26]
ـ پـیـامبر خدا(ص ): بر تو باد, خواندن قرآن , زیرا خواندن آن کفاره گناهان است وپرده اى در برابر آتش و موجب ایمنى ازعذاب[27] .
فـرزنـدم ! از خـواندن قرآن غافل مباش , زیرا که قرآن دل را زنده مى کند و ازفحشا و زشتکارى و ستم و گناه باز مى دارد .[28]

پیامبر خدا(ص ): صداى خوش , زیورقرآن است .[29]

پـیـامبر خدا(ص ): قرآن را با لحنها وآوازهاى عرب بخوانید .[30]

قران مجید به یادگیری و آموزش به طور اعم و یادگیری و آموزش نماز به طور اخص ، اهمیت بسیار داده است . اهمیت یادگیری از دیدگاه قرآن به اندازه‏ای است که در اولین‏ سوره‏ای که بر پیامبر نازل می‏شود به مسئلهء یاددادن و آموزش‏ اشاره شده و از خواندن و نوشتن و یادگیری به عنوان ابزارهایی‏ برای پرورش و رساندن انسان به کرامت یاد گردیده است ( بی‏ریا و همکاران،1375( .
خداوند در قرآن کریم خطاب به پیامبر اکرم(ص)می‏فرماید: و امراهلک بالصلوه و اصطبر علیها» یعنی خانوادهء خود را به نماز فرمان بده و بر انجام آن شکیبا باش )سوره ی طه،آیه ی 123(  حضرت ابراهیم(ع)در دعاهای خود می‏فرمایند: «پروردگارا ، مرا برپا کنندهء نماز قرار ده ، و از فرزندانم (نیز چنین‏ فرما) ، پروردگارا دعای مرا بپذیر)سورهء ابراهیم،آیهء 40( .
حضرت لقمان به پسرشان می‏فرمایند:پسرم!نماز را برپادار، و امربه‏ معروف و نهی‏ازمنکر کن ، و در برابر مصائبی‏ که بر تو می‏رسد با استقامت و شکیبا باش که این از کارهای‏ مهم و اساسی است (سورهء لقمان،آیهء 17( در جای دیگر،حضرت لقمان به فرزندشان می‏فرمایند: «فرزند عزیزم!مبادا خروس از تو هشیارتر و به اوقات نماز از تو مراقب‏تر باشد.آیا نمی‏بینی که به هنگام هر نماز،رسیدن وقت‏ آن را اعلام می‏کند و سحرگاهان به آوای بلند ندا سرمی‏دهد،در حالی که تو در خوابی؟ حضرت علی (ع) می‏فرمایند : «نماز را به فرزندانتان‏ بیاموزید(عزیزی،1391) .

این مطلب مشابه را هم بخوانید :   صنعت

در روایات اسلامی آمده است هرگاه مربی به کودکی بگوید که بگو بسم اللّه الرحمن الرحیم و کودک بگوید،خداوندا یک‏ فرمان رهایی از دوزخ برای کودک و یکی برای والدین او و یکی‏ برای مربی وی می‏نویسد(دیلمی،1389( . امام باقر(ع) از قول رسول اکرم(ص)می‏فرمایند:«اسالم آیین محکم و استوار الهی‏ است و دین سهل و خالی از مشقت است . با مدارا در آن قدم بردارید و عبادت خدا را بر بندگان خدا تحمیل نکنید و همانند سواری نباشید که مرکب خود را خسته و فرسوده می‏کند و در نتیجه نه راه سفر را پیموده و نه مرکبش سالم مانده است.»
پیامبر اکرم روزی با گروهی از کودکان روبه‏ رو شدند و فرمودند:«وای بر احوال فرزندان آخر الزمان از دست‏ پدارنشان.»از حضرت سؤال کردند:«یا رسول اللّه از دست‏ پدران مشرکشان؟»فرمودند:«نه از دست پدران مؤمن و مسلمانشان.زیرا چیزی از واجبات و فرائض را به فرزندانشان‏ نمی‏آموزند و اگر فرزند شخصا برای یادگیری احکام اقدام کرد او را از این کار باز می‏دارند و به بهرهء بسیار اندکی از دنیا برای‏ آن‏ها راضی می‏شوند.»آن گاه پیامبر می‏فرمایند:«من از آن‏ها بیزارم و آن‏ها نیز از من بیزارند  (راشدی،1389) .

حضرت علی(ع)می‏فرمایند:«نماز را به فرزندانتان‏ بیاموزید(نعیمی،1392 .(سلیمان جعفری می‏گوید:«از امام علی(ع)شنیدم که فرمود: «در خانهء خویش اذان بگوی،تا شیطان از آن جا بگریزد و کودکان‏ نیز به آن ذکر آشنا شوند(عزیزی،1391) امام علی(ع) می‏فرمایند:«هرگاه کودک به حدی از رشد برسد و مقداری از قرآن را بخواند،به او نماز را بیاموزید(کرمیان زیارانی،1391  .(
در حدیث دیگری به همین مضمون نقل است که امام‏ علی(ع)می‏فرمایند:«نماز بر کودک،زمانی که عقلش رسید لازم است (کرمیان زیارانی،1391 ( امام صادق(ع)می‏فرمایند:«امام علی(ع)در خانهء خود اتاق متوسطی برای نماز خود اختصاص داده بودند . شب‏ها برای نماز خواندن طفل کوچکی را که نمی‏خوابید با خود به آن‏ اتاق برده ، نماز می‏خواند(عزیزی،1391) امام صادق(ع)می‏فرمایند : هنگامی که کودک وضو را یاد می‏گیرد ، خداوند پدر و مادرش را می‏آمرزد(عزیزی،1391) .
در مورد عدم سختگیری در عبادات و نماز روایات زیر نقل شده است:
امام موسی کاظم(ع)در سنین کودکی در خدمت امام جعفر صادق(ع) (پدر ایشان) به نماز ایستاده بودند . اندیشمندی از اهالی شهر نزد آن حضرت بود و دید این فرزند به سوی در باز نماز می‏خواند که کراهت دارد ، مسئله را از حضرت صادق پرسید ، امام‏ فرمودند : «از خود کودک سؤال کنید.!آن اندیشمند رو به کودک‏ خردسال ، یعنی امام کاظم(ع)کرد و عرض کرد : «چرا رو به در باز نماز می‏خوانید؟امام کاظم(ع)فرمود : «آن کسی که من به سوی‏ او نماز می‏خوانم از این در به من نزدیکتر است(نرم افزار جامع‏ احادیث نور،1393) .

امام باقر(ع) از قول رسول اکرم(ص)می‏فرمایند : «اسلام‏ آیین محکم و استوار الهی است و دین سهل و خالی از مشقت‏ است.با مدارا در آن قدم بردارید و عبادت خدا را بر بندگان‏ خدا تحمیل نکنید و همانند سواری نباشید که مرکب خود را خسته و فرسوده می‏کند و در نتیجه نه راه سفر را پیمود و نه‏ مرکبش سالم مانده است(همان منبع) .

به همین دلیل باید از طولانی کردن نماز کودکان و عبادات و نماز زیاد و طولانی و خسته‏کننده پرهیز کرد(جمشیدی،1389) حضرت سجاد (ع) کودکانشان را دستور می‏داد تا نماز مغرب و عشاء را با هم بخوانند و نماز و ظهر و عصر را نیز با هم‏ بخوانند و در مورد این که هر نمازی را در وقت فضیلت و مخصوص خودش بخوانند بر آنان سخت نمی‏گرفت . به آن‏ حضرت عرض شد : «آن‏ها نماز را در غیر وقت فضیلتش‏ می‏خوانند .» امام فرمود : «این کار برای آنان بهتر است از این‏ که بخوابند و نماز نخوانند(عزیزی،1391) امام صادق(ع)می‏فرمایند : «من جوان بودم و در عبادت کوشش بسیاری می‏کردم . پدرم به من فرمود : «کم‏تر از این مقدار عبادت کن زیرا وقتی خداوند بنده‏ای را دوست دارد با عبادت کم‏ هم از او راضی می‏شود(عزیزی،1391) .

براساس احادیث ذکر شده باید قبل از 7 سالگی برخی‏ زمینه‏های لازم برای برپاداشتن نماز توسط کودکان را ایجاد کرد، مثلا ذکرها ، شعارهای مهم اسلامی ، حرکاتی مثل ایستادن ساده‏ رو به قبله ، رکوع و سجود را می‏توان یاد داد تا گاه‏گاهی در کنار والدین تمرین کنند . به تدریج وقتی کودکان با این فریضه انس‏ گرفتند از 7 سالگی به بعد باید از آن‏ها خواست تا نماز بخوانند ، اما در این فریضه نباید سخت‏گیری کرد،تا پایان 9 سالگی که‏ مؤاخذه به آن اضافه می‏شود(باهنر،1393) .

صورت عقلی گرفتن رفتار مذهبی از 7 سالگی است که‏ کودک می‏تواند مطالبی را بفهمد و از آن سر درآورد . قبل از این‏ سنین اغلب جنبهء احساسی و نشان دادن همراهی با والدین‏ و دیگران را دارد(قائمی،1390( روایات زیر در مورد سن آموزش و نحوهء آموزش نماز است : در اسلام مسئلهء ارتباط با خدا به شکل غیر مستقیم از همان بدو تولد مورد تأکید قرار گرفته است ، به طوری که پیامبر می‏فرماید: «هرکس که خداوند به او فرزندی داده است ، در گوش راستش‏ اذان و در گوش چپ اقامه بگوید که عصمت و نگاهداری از شیطان رجیم است(عزیزی،1391) .

امام صادق می‏فرمایند:«هنگامی که کودک به سن 3 سالگی‏ رسید او را وادار کنید که هفت مرتبه بگوید:لا اله الا اللّه و او را آزاد بگذارید . همین که 3 سال و هفت ماه و 20 روزه شد ، دومین جمله یعنی‏ محمد رسول اللّه را یاد گرفته ، 7 مرتبه آن را تکرار کند . وقتی 4 ساله‏ شد ، 7 مرتبه صلوات بر پیامبر بفرستد ، سپس او را آزاد بگذارید . در 5 سالگی دست چپ و راست را یادش دهید و وقتی آن را شناخت‏ او را در جهت قبله قرار داده ، از او بخواهید که سجده کند . سپس او را آزاد بگذارید . در پایان 6 سالگی به او بگویید که نماز بگزارد و رکوع‏ و سجود را به او یاد دهید . در پایان 7 سالگی شستن دست‏ها و صورت را یادش دهید و به او بگویید که نماز بخواند . در پایان 9 سالگی نماز و وضو یادش دهید (عزیزی،1391 ( احادیث دیگری به همین مضمون از پیامبر اکرم(ص) (در مکارم الاخلاق و وسایل الشیعه) ، امام صادق (ع) (در بحار،وسایل الشیعه و میزان الحکمه) و از امام باقر(ع) (در میزان الحکمه) ذکر شده است.
همانطور که پدر و مادر بر گردن فرزندان خود حقوقی دارند، روایات، حقوقی را نیز برای فرزندان مشخص کرده که اداء نکردن آنها توسط والدین نافرمانی خداوند محسوب شده و باعث عاق شدن پدر و مادر می شود و بر عکس تربیت صحیح فرزندان باعث آمرزش و پاداش برای آنها می گردد . از جمله حقوق فرزندان بر گردن والدین این است که نام نیکو برایش انتخاب کنند ، نوشتن به او بیاموزند و قرآن و آموزه های دینی را به او تعلیم دهند .

 

[1] وسایل الشیعه ، ابواب قرایه القرآن ، باب 1

[2] کنزالعمال 2382

[3] کنزالعمال-2375

[4]. کنز العمّال : 2386.

[5] کنز العمّال : 2452

[6] نهج البلاغه : الحکمه 399.

[7] مصباح‏الشریعه، ص16

[8] بحارالأنوار، ج2، ص27

[9] بقره – 102

[10]  بقره – 102

[11] الکافی، ج1، ص20، ح14

[12] نهج‏البلاغه، ص534، حکمت 338

[13] المیزان فی تفسیر القرآن، ج‏11، ص: 220

[14] بحارالأنوار، ج1، ص178

[15] , جامع‏الأخبار، ص37

[16] ترجمه مکارم، ص543

[17] الکافی، ج1، ص34، ح1

[18] ترجمه المیزان، ج‏19، ص327، ر.ک المیزان فی تفسیر القرآن، ج‏19، ص188

[19] بحارالأنوار، ج11، ص117

[20] بحارالأنوار، ج11، ص146، ح16-19

[21] همان

[22] همان

[23] همان

[24] الکافی، ج1، ص30، ح1

[25] بحارالأنوار، ج1، ص172، ح 26

[26] همان ، ح 33

[27] وسائل‏الشیعه، ج27، ص26

[28] قاموس قرآن، ج‏1، ص207

[29] عوالی اللالی ، 470 ، ح 36

[30] بحارالانوار ، ص 1177 ، ح 54